Wysiękowe zapalenie ucha gromadzi płyn w uchu środkowym bez ostrej infekcji i daje łagodny, zmienny niedosłuch przewodzeniowy: dziecko słyszy, ale niewyraźnie i z przerwami - akurat w miesiącach intensywnej nauki dźwięków mowy. Dlatego postępy terapii prowadzonej przy nierozpoznanym wysięku mogą falować razem ze słuchem, choć dziecko przykłada się do ćwiczeń.
Czym jest wysiękowe zapalenie ucha?
Wysiękowe zapalenie ucha (po angielsku nazywane także glue ear) to obecność płynu w uchu środkowym bez objawów ostrego zapalenia. Odróżnia się je od ostrego zapalenia ucha, które zaczyna się nagle i daje ból, gorączkę oraz wyraźne objawy infekcji. Przy wysięku dziecko zwykle nie gorączkuje ani nie skarży się na ból - po prostu gorzej słyszy, dopóki płyn się utrzymuje.
To najczęstsza przyczyna nabytego niedosłuchu u dzieci. Szacuje się, że wysięku doświadcza od 50 do 90% dzieci przed 5. rokiem życia, a danego dnia płyn w jednym lub w obu uszach ma około 15-20% przedszkolaków. Po 6. roku życia częstość wyraźnie spada.
Jak płyn zmienia słyszenie?
Zalegający płyn tłumi przewodzenie dźwięku, więc dopóki się utrzymuje, daje niedosłuch przewodzeniowy - utrzymujący się albo zmienny w czasie. Średni ubytek słyszenia wynosi około 10-15 dB - dla porównania, za próg niedosłuchu przyjmuje się zwykle słyszenie powyżej 20 dB w jednym lub w obu uszach - a przy przewlekłym wysięku istotny niedosłuch stwierdza się u co najmniej połowy dzieci. Nasilenie zmienia się z dnia na dzień: wysięk potrafi przychodzić i odchodzić, więc jednego dnia dziecko reaguje prawidłowo, a następnego prosi o powtórzenie tego samego zdania.
To zwykle niedosłuch łagodny i chwiejny, a nie całkowita ani trwała głuchota. Trwały niedosłuch odbiorczy to osobna droga diagnostyczna, którą ocenia lekarz.
Listę sygnałów, które rodzic może zauważyć w domu, zebraliśmy w sekcji o słuchu w artykule o rozwoju mowy dziecka dwujęzycznego. Nie powtarzamy jej tutaj, bo przy wysięku ważniejszy od samej listy jest mechanizm: słyszenie faluje, więc obraz trudności faluje razem z nim.
Gdy wysiękowi towarzyszą przewlekły katar, oddychanie przez usta i chrapanie, w tle bywa przerośnięty migdałek gardłowy - ten wątek opisujemy w artykule o tym, kiedy z oddychaniem przez usta zgłosić się do logopedy.
Dlaczego terapia może stać w miejscu?
Nauka dźwięków mowy wymaga stabilnego wzorca słuchowego: dziecko musi wielokrotnie usłyszeć różnicę między głoskami, końcówkami wyrazów i cichymi sylabami, żeby je odtworzyć. Przy falującym wysięku ten wzorzec raz jest, a raz go nie ma - ćwiczenie, które wczoraj wychodziło, dziś się sypie nie z braku motywacji, lecz z braku dostępu do dźwięku.
Wytyczne laryngologiczne zalecają, by rodzinom dzieci z obustronnym wysiękiem i potwierdzonym niedosłuchem mówić wprost o możliwym wpływie na słuchanie, język, zachowanie i naukę. Jednocześnie badania prospektywne nie potwierdzają, że wysięk trwale uszkadza rozwój językowy u inaczej zdrowych dzieci: największa metaanaliza wykazała brak lub bardzo małe związki o niepewnej istotności klinicznej, a w dużej kohorcie obserwowanej do 3. roku życia nie stwierdzono istotnych zależności między czasem utrzymywania się płynu a późniejszą mową i językiem.
Dlatego przy wysięku opisujemy obniżoną słyszalność w czasie trwania płynu i pilnujemy monitorowania mowy i słuchu - ale nie stawiamy tezy, że płyn powoduje trwałe zaburzenie językowe. Osobną uwagę lekarz poświęca dzieciom z grupy ryzyka: z wcześniejszym trwałym niedosłuchem, z zespołami wrodzonymi i rozszczepami oraz z zaburzeniami rozwoju i zmysłów.
Co to oznacza w praktyce?
Gdy mowa rozwija się wolniej mimo ustąpienia wysięku, wracamy do szerszej diagnostyki - pomaga w tym artykuł o opóźnionym rozwoju mowy i momencie konsultacji. A gdy mowa jest bardzo ograniczona i dziecko nie może czekać z porozumiewaniem się, bieżące wsparcie opisujemy w materiale o AAC u dziecka, które jeszcze nie mówi.
Najpierw obserwacja: zwykle około trzech miesięcy
Większość epizodów wysięku ustępuje samoistnie w ciągu tygodni i miesięcy. Po przebytym ostrym zapaleniu ucha 75-90% zalegającego płynu znika w ciągu 3 miesięcy, a płyn pozostały po infekcji zwykle wchłania się w ciągu 3-6 tygodni. Dlatego u dzieci spoza grupy ryzyka standardem jest spokojna obserwacja przez około 3 miesiące od początku wysięku (albo od rozpoznania, gdy początek nie jest znany) - zanim lekarz rozważy dalsze kroki.
Po trzech miesiącach lekarz ponownie ocenia słuch: przy obustronnym wysięku z niedosłuchem kontrola jest regułą, przy jednostronnym - decyzją z rodzicami. Gdy płyn jest, a słuch jest prawidłowy, obserwację można zakończyć. Przy wysięku przewlekłym kontrole odbywają się co 3-6 miesięcy, a opieka lekarza rodzinnego może trwać do roku, jeśli objawy się zmieniają.
Jak lekarz ocenia słuch przy wysięku?
Lekarz zwykle stwierdza płyn, zaglądając do ucha, i kieruje na badania słuchu, gdy wysięk trwa ponad 3 miesiące. Pełna ocena obejmuje badanie otoskopowe, stan górnych dróg oddechowych i rozwój dziecka, badanie słuchu oraz tympanometrię. U dzieci z grupy ryzyka (trwały niedosłuch niezależny od wysięku, zespół Downa, rozszczep podniebienia, zespoły czaszkowo-twarzowe, zaburzenia rozwoju i zmysłów, znaczne, niekorygowalne zaburzenia wzroku) badanie słuchu wykonuje się niezależnie od czasu trwania wysięku, a obecność wysięku lekarz ocenia już przy rozpoznaniu choroby podstawowej i ponownie około 12.-18. miesiąca życia.
Tympanometria pomaga, gdy obraz po otoskopii jest niepewny albo zaglądnięcie do ucha jest utrudnione - potwierdza wtedy to, co lekarz zobaczył, albo je zastępuje. Zdrowych dzieci bez objawów nie bada się w tym kierunku przesiewowo. A gdy nieprawidłowy przesiew słuchu u noworodka przypisano wysiękowi, potrzebna jest udokumentowana kontrola potwierdzająca prawidłowy słuch po ustąpieniu płynu.
Sygnały do pilnej wizyty u lekarza
Sam wysięk zwykle nie jest stanem nagłym, ale są objawy, z którymi nie czeka się na kolejną kontrolę. Pilnej oceny lekarskiej wymagają: wyciek z ucha (także utrzymujący się mimo leczenia po założeniu drenów), obrzęk, zaczerwienienie i tkliwość za uchem z odstającą małżowiną, a także sztywność karku, senność, silny ból głowy, uporczywe wymioty albo objawy ciężkiej infekcji ogólnoustrojowej.
Te sygnały kierują do lekarza
Rola terapii logopedycznej
Terapia logopedyczna pracuje po ustąpieniu wysięku i obok opieki laryngologiczno-audiologicznej - nigdy zamiast niej i nigdy nie jest badaniem słuchu. Rytm terapii w czasie utrzymywania się płynu ustala się z terapeutą prowadzącym, na podstawie aktualnego słuchu dziecka i zaleceń lekarza.
Zakres terapii opisujemy na stronie terapii logopedycznej w Gdańsku.
Konsultacja logopedyczna w Gdańsku
W trakcie obserwacji laryngologicznej albo po jej zakończeniu zapraszamy na konsultację do StacjaMowa - Morena w Gdańsku leży blisko gabinetów laryngologicznych, z którymi rodziny i tak współpracują przy wysięku i kontroli słuchu.
Najważniejsze informacje
- Płyn w uchu środkowym daje zwykle łagodny, zmienny niedosłuch przewodzeniowy, a nie całkowitą ani trwałą głuchotę.
- Większość wysięków ustępuje samo w ciągu tygodni i miesięcy; standardem u dzieci spoza grupy ryzyka jest około trzymiesięczna obserwacja.
- Badania nie potwierdzają, że wysięk powoduje trwałe zaburzenia językowe u inaczej zdrowych dzieci - dlatego monitorujemy mowę i słuch, zamiast stawiać rozpoznanie na zapas.
- Terapia logopedyczna pracuje w trakcie obserwacji i po ustąpieniu wysięku, obok opieki laryngologa - nigdy zamiast niej.
Źródła
- NICE NG233: Otitis media with effusion - recommendations
- NICE NG233: Otitis media with effusion - context
- Rosenfeld RM et al. (2016). Otitis Media with Effusion. American Family Physician
- American Academy of Pediatrics (2004). Otitis Media With Effusion. Pediatrics
- NIDCD: Ear Infections in Children
- NHS: Glue ear
- Roberts JE et al. (2004). Otitis media and speech-language outcomes - meta-analysis. Pediatrics
- Paradise JL et al. (2000). Middle-ear effusion and language outcomes at age 3 - Pittsburgh cohort. Pediatrics
- AAO-HNS: Otitis media with effusion guideline fact sheet
- NICE NG91: Otitis media (acute) - hospital referral criteria
Chcesz dowiedzieć się więcej o możliwościach terapii?
Dowiedz się więcej o tej terapiiNajczęściej zadawane pytania
- Czy płyn w uchu oznacza, że dziecko trwale gorzej słyszy?
- Zwykle nie. Wysięk daje łagodny, zmienny niedosłuch przewodzeniowy, który ustępuje wraz z płynem. Trwały niedosłuch odbiorczy to osobna droga diagnostyczna i ocenia ją lekarz.
- Jak długo płyn w uchu zwykle się utrzymuje?
- Większość epizodów ustępuje samoistnie w ciągu tygodni i miesięcy, a po przebytym ostrym zapaleniu ucha 75-90% zalegającego płynu znika w ciągu 3 miesięcy. U dzieci spoza grupy ryzyka standardem jest spokojna obserwacja przez około 3 miesiące.
- Czy wysiękowe zapalenie ucha powoduje trwałą wadę wymowy lub zaburzenie językowe?
- Badania tego nie potwierdzają. Największa metaanaliza badań prospektywnych wykazała brak lub bardzo małe związki wysięku z późniejszą mową i językiem, a duża kohorta obserwowana do 3. roku życia nie stwierdziła istotnych zależności. Dlatego monitorujemy słuchanie i mowę, zamiast stawiać rozpoznanie na zapas.
- Kiedy potrzebne jest badanie słuchu lub tympanometria?
- Gdy wysięk utrzymuje się co najmniej 3 miesiące albo dziecko należy do grupy ryzyka - wtedy niezależnie od czasu trwania. Lekarz zwykle zaczyna od zajrzenia do ucha, a tympanometrię zleca, gdy obraz po otoskopii jest niepewny.
- Które dzieci lekarz kontroluje wcześniej i dokładniej?
- Dzieci z trwałym niedosłuchem niezależnym od wysięku, z zespołem Downa, rozszczepem podniebienia, zespołami czaszkowo-twarzowymi, zaburzeniami rozwoju i zmysłów oraz ze znacznymi, niekorygowalnymi zaburzeniami wzroku. Badanie słuchu wykonuje się u nich niezależnie od czasu trwania wysięku, a obecność wysięku lekarz ocenia już przy rozpoznaniu choroby podstawowej i ponownie około 12.-18. miesiąca życia.
- Kiedy z wysiękiem zgłosić się pilnie do lekarza?
- Przy wycieku z ucha, obrzęku i zaczerwienieniu za uchem z odstającą małżowiną, a także przy sztywności karku, senności, silnym bólu głowy, uporczywych wymiotach lub objawach ciężkiej infekcji. Udokumentowanej kontroli wymaga też brak potwierdzenia prawidłowego słuchu po ustąpieniu płynu, który tłumaczył nieprawidłowy przesiew noworodkowy.
